De collectie van M: langs de portrettengalerij

Collectie van M

Langs de portrettengalerij

Sinds juni 2024 biedt de ‘Collectie van M’ een nieuwe, gevarieerde blik op de rijke verzameling van M. Eén van de nieuwigheden is dat de gangen opnieuw als volwaardige toonplek deel uitmaken van het parcours. Zo is de centrale hal van het voormalige herenhuis Vanderkelen-Mertens omgevormd tot een portrettengalerij met een twist. Nog tot 2029 sta je hier oog in oog met mensen van rang en stand, voor wie een portret een kostbaar statussymbool was – maar niet alleen met hen. Ook mensen die vanwege hun gender, etniciteit of beperking doorgaans buiten de schijnwerpers bleven, krijgen hier de erkenning die ze verdienen. Eén ding hebben al deze portretten en sculpturen gemeen: er zit een boeiend verhaal achter.

PIERRE JOSEPH STEGER (1831-1899)

Zussen Miranda (1841-?) en Isala Van Diest (1842-1916), Ca. 1855, Collectie M Leuven

Dit tedere portret is één van vier schilderijen die de familie Van Diest afbeelden. Vader Pierre was chirurg en verloskundige in Leuven. Hij en zijn vrouw Elisabeth kregen zes dochters en één zoon. Het koppel was voor die tijd best progressief: ze gaven hun dochters dezelfde opvoeding als hun zoon. Isala, rechts op het portret, koesterde de droom om zelf dokter te worden – haar vader achterna.

Probleem: de Leuvense universiteit liet nog geen vrouwen toe. Isala behaalde in 1879 haar doktersdiploma aan de universiteit van Bern in Zwitserland. Om haar diploma in België te laten erkennen, moest ze daarna nog een bijscholing volgen aan de Brusselse ULB. Die had zich kort tevoren opengesteld voor vrouwen.

Uiteindelijk kon Isala vanaf 1884 dan toch haar beroep uitoefenen in België, als eerste vrouwelijke arts uit onze geschiedenis. Ze behandelde hoofdzakelijk vrouwen – veel mannen hadden geen vertrouwen in een vrouwelijke dokter – en zette zich fervent in voor de vrouwenrechten.

Pierre Joseph Steger (1831-1899), zussen Miranda (1841-?) en Isala Van Diest (1842-1916), ca. 1855, olieverf op doek, collectie M Leuven, bron: artinflanders.be, foto: Dominique Provost & Cedric Verhelst

Dit najaar gaat Isala dan toch naar KU Leuven: het portret met haar zus Miranda wordt uitgeleend voor de tentoonstelling ‘Routes naar kennis’ in de Universiteitsbibliotheek. In de plaats komt een recent gerestaureerd dubbelportret van een Noord-Nederlands echtpaar – een geschenk van de universiteit aan het museum in 1913. Het is van de hand van Michiel van Mierevelt, een meester in de weergave van de rijkelijke texturen van kant, brokaat, borduurwerk en bont.

Portret van een man, Michiel van Mierevelt, 1629, Collectie M Leuven, bron: artinflanders.be, foto: Cedric Verhelst

Portret van een vrouw, Michiel van Mierevelt, 1629, Collectie M Leuven, bron: artinflanders.be, foto: Cedric Verhelst

NAVOLGER VAN FRANS I POURBUS?

Karel van Arenberg (1550-1616) & Anne van Croÿ (1564-1635), 1588, Collectie M Leuven

Een voornaam ogend echtpaar in erg rijkelijke kledij, met goudborduurwerk, parels en fijne molensteenkragen, kijkt je strak aan. In het verleden werden deze panelen beschouwd als 17e-eeuwse kopieën van oudere werken. Een recente conservatiebehandeling bracht echter een ontdekking van formaat aan het licht. Onder overschilderingen uit de 19e eeuw bleken de laat-16e-eeuwse portretten nog nagenoeg intact aanwezig – ze waren zelfs gedateerd. Op basis van de gelijkenissen met een familieportret in het Arenbergkasteel konden we de geportretteerden, met de hulp van een specialist van KU Leuven, identificeren als de hertog en hertogin van Arenberg. Ze zijn geschilderd in 1588, een jaar na hun huwelijk.

Anne van Croÿ (1564-1635), Onbekend, navolger van Frans Pourbus (I), 1588, Collectie M Leuven, bron: artinflanders.be, foto: Cedric Verhelst

(OMGEVING) NICOLAES ELIASZ. PICKENOY

Twee zussen, 1635, langdurige bruikleen Collectie Van der Velden-Teurlings

Deze twee zussen zijn vereeuwigd op ‘pendanten’: bij elkaar horende portretten waarop ze naar elkaar zijn toegewend. Hun deftige en luxueuze kleding – glanzende zwarte jurken, sierlijk borduurwerk op de zilverkleurige mouwen, grote molensteenkragen, kanten manchetten en kapjes – vertelt ons dat ze uit een rijke Noord-Nederlandse familie komen. Beide zussen dragen een haarnaald, met daaraan een kostbare, met edelstenen bezette hanger. (Tussen haakjes: M heeft ook zulke diamanten hangers in de collectie.) Een haarnaald is een uit de kluiten gewassen, platte naald die in het haar wordt gestoken. Door het oog van de naald kon je een lint trekken dat in het kapsel was verwerkt. Volgens sommige bronnen had de haarnaald ook een symbolische lading: door ze rechts te dragen, zou de vrouw links te kennen geven dat ze getrouwd is, in tegenstelling tot haar jongere zus.

(omgeving) Nicolaes Eliasz. Pickenoy, twee zussen, 1635, olieverf op paneel, langdurige bruikleen Collectie Van der Velden-Teurlings © Collectie Van der Velden-Teurlings, foto: Pieter de Vries

CONSTANTIN MEUNIER (1831-1905)

'Madame Tiberghien', Hélène Lemmens (1858-1951), Ca. 1884-1900, Collectie Vlaamse Gemeenschap bij M Leuven

Constantin Meunier staat vooral bekend als beeldhouwer, maar hij was ook actief als schilder. Dit ingetogen portret van ‘mevrouw Tiberghien’ is een van zijn knapste werken. Voor de kledij, de divan met oriëntaalse kussens en de achtergrond gebruikte hij vooral bruinen en aardetinten – typisch voor zijn schilderwerk uit deze periode.

Tot voor kort kenden we deze dame uit de Brusselse burgerij enkel onder de naam van haar man. Genealogisch onderzoek naar aanleiding van de ‘Collectie van M’ wees uit dat het gaat om Hélène Lemmens. Zij trouwde in 1881 met Lucien Tiberghien (1850-1930), een arts uit Sint-Joost-ten-Node.

M streeft ernaar om de identiteit van vrouwen in de collectie waar mogelijk uit de schaduw te halen, of het nu gaat om vervaardigers, schenkers of geportretteerden. Ook titels van werken worden aan een kritische blik onderworpen. Het meest treffende voorbeeld in deze portretgalerij is ‘Sakala en Jeanne De Raedt’ van Gustave Vanaise. In plaats van het denigrerende n-woord in de oude titel kreeg het hoofdpersonage (een Congolese koningszoon die tijdens een expeditie was ‘meegenomen’ naar België) zijn naam, identiteit en waarde terug.

Constantin Meunier (1831-1905), ‘Madame Tiberghien’, Hélène Lemmens (1858-1951), ca. 1884 1900, olieverf op doek, collectie Vlaamse Gemeenschap bij M Leuven, bron: artinflanders.be, foto: Dominique Provost

RICHARD VAN BLEECK (1669/70-1748)

Dichter William Congreve (1670-1729), ca. 1715, Collectie M Leuven

William Congreve was een populaire Engelse toneelschrijver en dichter die eind 17e eeuw veel succes oogstte met zijn humoristische, satirische stukken. Een frase uit ‘The Mourning Bride’ (1697) leeft nog voort in het Engelse taalgebruik: “hell hath no fury like a woman scorned” – vrij vertaald: geen helsere furie dan een afgewezen vrouw. Na 1700 liet Congreve het theater achter zich en pende hij vooral nog gedichten. Zijn gezondheid verslechterde echter, en hij werd geleidelijk aan blind door cataract.

Dit portret toont Congreve als blinde schrijver, met de ogen dicht. Het boek in zijn handen is ‘The Provoked Wife’, een komedie van Sir John Vanbrugh (1664-1726), architect van het beroemde Blenheim Palace en een goede vriend. Congreve ligt begraven in Poets’ Corner in Westminster Abbey, waar meer dan 100 schrijvers en dichters een graf of herdenkingsmonument hebben.

Dichter William Congreve (1670-1729), Richard van Bleeck, ca. 1715, Collectie M Leuven, bron: artinflanders.be, foto: Cedric Verhelst

KAREL HENDRIK GEERTS (1807-1855)

Henri Joseph Rega (1690-1754), Ca. 1850, Collectie M Leuven

Henri Joseph Rega was een Leuvens medicus die in de 18e eeuw onder meer scheikunde, anatomie en geneeskunde doceerde aan de universiteit. Hij werd meermaals tot rector verkozen en was nauw betrokken bij het ontstaan van het anatomisch theater, de kruidtuin en de eerste universiteitsbibliotheek in de voormalige lakenhal in de Naamsestraat. Hij behandelde ook aartshertogin Maria-Elisabeth van Oostenrijk (1680-1741). Als dank schonk zij Rega een gouden penning bezet met diamanten, die hij trots op zijn toga draagt. Die kan je vlakbij in de collectiepresentatie bewonderen. Rega’s vele verdiensten leverden hem een straatnaam in Leuven op, én een beeld op de gevel van het middeleeuwse stadhuis.

Beeldhouwer Karel Hendrik Geerts maakte rond 1849-1852 vier stenen beelden van historische figuren voor de stadhuisgevel, onder meer dus van Rega. Hij woonde en werkte toen in het pand dat nadien het huis Vanderkelen-Mertens zou worden. Via de familie Vanderkelen kwamen de gipsen modellen voor de vier beelden in het museum terecht.