Schatten van de Sint-Pieterskerk: de Sedes Sapientiae en haar kroonjuwelen

SCHATTEN VAN DE SINT-PIETERSKERK

De Sedes Sapientiae en haar kroonjuwelen

De 15e-eeuwse Sedes Sapientiae is een van de pronkstukken van de Sint-Pieterskerk. Een Sedes Sapientiae (Latijn voor ‘zetel der wijsheid’) is een strenge, emotieloze voorstelling van Maria, gezeten op een troon en met het kind Jezus op haar schoot. Van de 8e tot de 13e eeuw is het de meest gebruikte manier om Maria af te beelden.

De Sedes Sapientiae deed eeuwenlang dienst als processiebeeld. Jaarlijks werd ze door de straten van Leuven gedragen, gehuld in rijkelijke gewaden en uitgedost met schitterende kroonjuwelen en accessoires.

Tegenwoordig kan je het topstuk bewonderen op zijn originele plaats, maar dat was niet altijd het geval. Van een bombardement tot verdwenen kroonjuwelen: de Sedes Sapientiae heeft een bewogen geschiedenis achter de rug.

1442

Het Leuvense stadsbestuur bestelt de Sedes Sapientiae bij de Brusselse beeldsnijder Nicolaas de Bruyne. Die baseert zich voor zijn creatie op een ouder, romaans voorbeeld. Het stadsbestuur schenkt het beeld aan de Sint-Pieterskerk. In 1662 krijgt het daar een plaats in het marmeren barokaltaar van de Mechelse beeldhouwer Lucas Faydherbe.

F. Deboe (?), ‘Autaer van het Miraculeus Belt van Onse Lieve Vrouwe in S. Peeters Kercke tot Loven in Brabant’, in: M.G. van der Buecken, *Wonderen bystandt*(…), 1757, M Leuven, foto: M Leuven

1630-1650

Een onbekende Leuvense edelsmid maakt een nieuwe scepter in verguld zilver voor de Sedesmadonna. De scepter is gemerkt met de stadsmerken van Leuven (een sleutel en het gekroond stadswapen) en een sterk afgesleten jaarletter (een gekroonde M of N; zo’n jaarletter geeft aan in welk jaar het voorwerp gekeurd is), waardoor we hem nu vrij exact kunnen dateren.

Onbekend, ‘Scepter van de Sedes Sapientiae’, ca. 1630-1655, M Leuven / Sint-Pieterskerk, foto: artinflanders.be, Dominique Provost

1842-1844

Na minstens anderhalve eeuw verborgen te hebben gezeten onder rijkelijke gewaden – er waren zelfs delen van de troon afgezaagd om die erover te laten passen! – ondergaat het beeld een grondige restauratie. Dat gebeurt in het atelier van de Leuvense beeldhouwer Egide Goyers sr. en zonen. Zij herstellen de vergulding en de schitterende polychromie. Ze maken ook een nieuwe, neogotische processiehemel.

Alexandre Joos, ‘Sedes Sapientiae’, ca. 1850, M Leuven, foto: M Leuven

1918

Bij de Sedes Sapientiae hoorde ook een indrukwekkend paar kronen, versierd met rozen en lelies – een voor Maria en een voor Jezus. Wellicht zijn ze kort na de Eerste Wereldoorlog verdwenen, maar we weten niet in welke omstandigheden. De Jezuskroon is sindsdien spoorloos, maar de Mariakroon komt jaren later via de Belgische kunsthandelaars Joseph en Lucien Demotte in de Verenigde Staten terecht. Helaas is niet bekend van wie zij de kroon hadden gekocht.

De oude kronen van de Sedes Sapientiae met toegevoegde juwelen als votiefgeschenken, in: W.H.J. Weale, *Instrumenta Ecclesiastica* (…), Brussel, 1866, pl. 41, foto: KU Leuven

1927

Naar aanleiding van de vijfhonderdste verjaardag van de KU Leuven, twee jaar eerder, krijgt de Sedes Sapientiae op 29 juni 1927 tijdens een plechtige ceremonie een nieuw paar kronen en twee grote, met edelstenen bezette halskettingen – een schenking van de universiteit.

Nicolaas De Bruyne en Devroye Frères, ‘Sedes Sapientiae’ met de naoorlogse kronen en scepter, 1442/1946, M Leuven / Sint-Pieterskerk, foto: artinflanders.be, Dominique Provost

1928

De historische Mariakroon is te zien op de tentoonstelling ‘French Gothic Art of the Thirteenth to Fifteenth Century’ in het Detroit Institute of Art. Intussen weten we dat de kroon niet Frans is, en van recentere makelij.

Onbekend, ‘Kroon van de Sedes Sapientiae’, 19de eeuw of vroeger?, M Leuven / Sint-Pieterskerk, foto: artinflanders.be, Dominique Provost

1934

De New Yorkse kunsthandelaar en verzamelaar Joseph Brummer koopt de Mariakroon van Demotte voor 1.000 dollar. Ze krijgt een plaats in de ‘Gothic Room’ van zijn galerie.

1944

In de nacht van 11 op 12 mei wordt de noordelijke dwarsbeuk van de Sint-Pieterskerk vernield door een geallieerd bombardement. Ook de Sedes raakt zwaar beschadigd. De kronen en de zilveren accessoires uit 1927 gaan onherroepelijk verloren.

‘Gothic Room’ in de Brummer Gallery, New York, 1948, The Brummer Gallery Records, foto: The Metropolitan Museum of Art, Cloisters Library and Archive, New York (CC0)

1945

De bewaarde brokstukken van de Sedes Sapientiae worden zorgvuldig gereconstrueerd en hersteld door Jozef Van Uytvanck. Die Leuvense beeldhouwer ontwierp overigens ook het nieuwe deksel voor de bronzen doopvont in de Sint-Pieter, dat in 1954 werd gegoten door de Brusselse firma Devroye Frères.

1946

Devroye Frères maakt twee nieuwe kronen en een scepter in neo-byzantijnse stijl. Ze zijn uitgevoerd in verguld zilver, versierd met filigreinwerk en bezet met onder meer amethisten, groene opalen en turkooizen. De nieuwe kroonjuwelen zijn via crowdfunding betaald door de parochianen van de Sint-Pieterskerk, naar aanleiding van het zilveren jubileum van deken Jan-Baptist Bauts.

1949

De oude Mariakroon wordt op 8 juni 1949 geveild in New York. In opdracht van Honoré Van Waeyenbergh, rector magnificus van de KU Leuven, weet de Belgische diplomaat Jan-Albert Goris (beter bekend als de schrijver Marnix Gijsen) ze voor 550 dollar op de kop te tikken. De kroon keert terug naar de Sint-Pieterskerk. Dat juist de KU Leuven het winnende bod uitbracht is niet toevallig: de Sedes Sapientiae geldt als de patroon van de universiteit en wordt al sinds 1909 afgebeeld op het universitaire zegel.

2020

De Sedes keert terug naar haar oorspronkelijke plaats in de noordelijke dwarsbeuk van de Sint-Pieterskerk. De 17e-eeuwse Leuvense scepter en de grote Mariakroon kan je bewonderen in de zilvervitrines in de kerk. Ze maken deel uit van ‘Tussen Hemel en Aarde – Beleef Het Laatste Avondmaal van Bouts’, de permanente collectiepresentatie van M.

Nicolaas De Bruyne en onbekende edelsmeden, ‘Sedes Sapientiae’ met de oudste kroon en scepter, 1442-19de eeuw, M Leuven / Sint-Pieterskerk, foto: artinflanders.be, Dominique Provost

Monografie ‘De Sint-Pieterskerk te Leuven: Geschiedenis, Architectuur en Patrimonium’

Over de bewogen geschiedenis van de historische kronen is in het verleden al veel gespeculeerd. In een nieuw onderzoek naar het zilverwerk in Sint-Pieter heeft Ko Goubert, collectieregistrator bij M, alle feiten op een rijtje gezet. De rijk geïllustreerde publicatie (€ 75) is verkrijgbaar in Barbóék in M en aan het onthaal van de Sint-Pieterskerk.