De zilveren reliekbeelden van de Sint-Pieterskerk

Het zijn absolute blikvangers in de Sint-Pieterskerk: acht schitterende reliekbeelden uit de 15e tot 17e eeuw. Onderzoek bij M heeft enkele van hun geheimen ontsluierd.

Vlaams Topstuk

Ooit vond je in de Sint-Pieterskerk tientallen reliekhouders in alle mogelijke vormen: torentjes, kijkdozen, schrijnen, bustes, zelfs mini-calvariebergen. De relieken die ze bevatten – stoffelijke resten of bezittingen van een heilige – werden vurig vereerd. De meeste houders zijn verloren gegaan, maar deze acht beelden zijn bewaard gebleven, sommige zelfs met het originele reliek. Het zeldzame ensemble is officieel erkend als Vlaams Topstuk.

Sprekende attributen

De relieken werden aangebracht in of bij een typisch attribuut van de heilige. Bij het Petrusbeeld (4) is het reliek (een botje) bijvoorbeeld verwerkt in het omgekeerde kruis, een verwijzing naar de marteldood van de apostel. In het vergulde torentje aan de voeten van de heilige Catharina (3) staat dan weer een bergkristallen flaconnetje dat ooit olie uit haar graf bevatte.

Reliekbeeld van de heilige Catharina van Alexandrië (detail), Brussel, ca. 1490-1500,Collectie M Leuven / Sint-Pieterskerk, bron: artinflanders.be, foto: Dominique Provost

Leuvense edelsmeden

De beelden zijn vervaardigd van prestigieuze (en prijzige) materialen: verguld zilver en brons, edelstenen, bergkristal, email… Ze zijn het werk van Leuvense en Brusselse edelsmeden – hun merktekens zijn vaak bewaard gebleven. In de tijd waarin de beelden gemaakt zijn, waren er in Leuven diverse edelsmedenfamilies actief. Vermoedelijk werkten ze op basis van modellen die ze bij bevriende beeldhouwers bestelden.

Puissant rijk

Alleen puissant rijke opdrachtgevers konden zich dit soort beelden permitteren. Soms kennen we hun namen. Op de beelden van Petrus (4) en Paulus (5) staat een complexe Latijnse inscriptie: volgens een recente tekstanalyse vertelt die dat Joris van Oostenrijk, kamerheer van aartshertog Albrecht, de beelden in 1618 aan de kerk schonk. Hij vierde zo zijn 20-jarig jubileum als proost van de kerk en kanselier van de universiteit. En op het torentje bij het Catharinabeeld prijkt het wapen van Karel de Stoute, hertog van Bourgondië tot zijn gewelddadige dood in 1477.

Acht zilveren reliekbeelden, Brussel/ Leuven, ca. 1490-1618, Collectie M Leuven / Sint-Pieterskerk, bron: artinflanders.be, foto: Dominique Provost

Spectaculair schouwspel

Om de zeven jaar werden deze beelden, samen met alle andere reliekhouders, uitgestald in de kerk. Dat gebeurde op vijf zondagen in de zomer, na de hoogmis. Het moet een spectaculair gezicht zijn geweest: tientallen gouden en zilveren houders, belicht door de gloed van ontelbare kaarsen. Op het eind werden ze in processie door de stad gedragen. En dan verdwenen ze weer voor zeven jaar achter slot en grendel, al bleven ze waarschijnlijk wel toegankelijk voor gelovigen.

Nieuwe inzichten

De voorbije jaren zijn de beelden onderzocht door Ko Goubert, hoofd collecties a.i. bij M: “In 2020 werd de jarenlange restauratie van de Sint-Pieterskerk afgerond. Voor die gelegenheid is er een boek over de geschiedenis van de kerk geschreven, waarvoor ik de geschiedenis van de edelsmeedkunst in de kerk heb onderzocht. Dat heeft nieuwe inzichten opgeleverd. Zo bleek het vergulde torentje aan de voeten van Catharina een stuk ouder te zijn dan het beeld zelf.”

“Toch blijven er nog vragen die ik zou willen onderzoeken. Moderne beeldvormingstechnieken kunnen ons nog meer leren over hoe de beelden precies zijn gemaakt. En een chemische analyse van de metalen kan meer vertellen over de samenstelling en ouderdom van het zilver.”